Zdrowe mleczaki: cuda? geny? czy może gruntowna wiedza rodziców?


Wydawać by się mogło, że świat poszedł na tyle naprzód, że wszyscy rodzice doskonale wiedzą, że ich rolą jest dołożyć wszelkich starań, aby zęby ich maluchów były jak najdłużej zdrowe.

Jednakże okazuje się, że z tą wiedzą, jak i z troską o zęby najmłodszych, nie jest za różowo – wyniki badań mówią same za siebie.

Według danych Ministerstwa Zdrowia z 2013 roku, (badaniem objęto dzieci w wieku przedszkolnym) blisko połowa rodziców nie była ze swoim dzieckiem w gabinecie dentystycznym, a zaledwie 15% zdaje sobie sprawę ze złego stanu zdrowia zębów potomka.

Siedmiu na dziesięciu przedszkolaków ma próchnicę, a u 15% maluchów zęby są tak zniszczone, że koniecznie będzie usunięcie aż trzech mleczaków. Średnio jedno dziecko ma próchnicą zaatakowane aż 5 zębów.

Wierzyć się nie chce ale w naszym społeczeństwie pokutuje jeszcze mit, że zębów mlecznych nie trzeba leczyć bo i tak wypadną. I oby wypadły, nim pojawi się w nich próchnica – tego życzymy i rodzicom i naszym smykom.

Temat mleczaków poruszamy, aby skłonić rodziców do refleksji i swoistego rachunku sumienia.

Zachęcamy, aby odpowiedzieć sobie na następujące pytania:

  • Czy robię wszystko co w mojej mocy, aby mój maluch miał zdrowe zęby?
  • Czy moja wiedza na temat tego, jak dbać o mleczaki jest wystarczająca?
  • Jakie konsekwencje niesie za sobą oblizywanie łyżeczki, którą karmię mojego smyka?
  • Na co może wpłynąć zbyt szybka utrata zębów mlecznych?
  • Czy aby na pewno używamy właściwej szczoteczki i pasty?
  • Kiedy powinienem pójść z moim dzieckiem pierwszy raz do dentysty?

Dlaczego mleczaki są takie ważne?

 

Zęby mleczne człowieka powstają w życiu płodowym, pomiędzy szóstym a ósmym tygodniem życia płodowego, a w buzi dziecka pojawiają się od szóstego do trzydziestego miesiąca życia. Pełne uzębienie mleczne pojawia się u naszych maluchów przed ukończeniem 3 roku życia. W buzi dziecka znajduje się 20 zębów mlecznych. Po 10 w szczęce i żuchwie. Wśród mleczaków nie ma zębów przedtrzonowych.

Mleczaki służą nie tylko do gryzienia kolegów w przedszkolu, przydają się także do rozdrabniania spożywanych pokarmów. Pełnią także funkcję drogowskazów dla zębów stałych. Zbyt wczesne usunięcie zębów mlecznych może przyczynić się do powstania wady zgryzu. Niekiedy zdarza się tak, że brak pojedynczych zębów prowadzi do zahamowania wzrostu kości szczęki i żuchwy, a to z kolei skutkuje pojawieniem się wady, którą trzeba korygować skomplikowanym leczeniem ortodontycznym.
Stomatolodzy podkreślają, że dbanie o mleczaki i walka o to, aby jak najdłużej pozostały zdrowe, to inwestycja w piękny, prosty uśmiech i zdrowe zęby stałe.

Co jest największym zagrożeniem dla mleczaków?

 

W oparciu o moje doświadczenia mogłabym powiedzieć, że piłka nożna :) Mój syn stracił górną jedynkę na pierwszych zajęciach w wieku 3 lat, jednakże, w zdecydowanej większości przypadków, to próchnica zbiera swoje żniwo.

Typowe tylko i wyłącznie dla mleczaków rodzaje próchnicy:

1. Próchnica wczesna 

Może zawitać w buzi malucha niedługo po tym, jak pojawią się w niej pierwsze ząbki. Najpierw atakuje siekacze, a następnie rozprzestrzenia się na kolejne zęby. Postępuje niezmiernie szybko, przez co w krótkim czasie dochodzi do zniszczenia dużych powierzchni korony zęba i powikłań ze strony miazgi. Cechuje się stałym, bardzo trudnym do zahamowania postępem, pomimo prowadzonego leczenia.

Czynnikami sprzyjającymi pojawieniu się tego rodzaju próchnicy są:
– wczesne ząbkowanie (zęby były zbyt krótko poddawane procesowi mineralizacji),
– niewłaściwe odżywianie matki w ciąży,
– intensywne wymioty u ciężarnej,
– stres ciężarnej,
– wcześniactwo,
– pochodzenie z ciąży mnogiej,
-choroby przebyte przez dziecko w pierwszych miesiącach życia (szczególnie te wiążące się z podawaniem antybiotyków).

Próchnica wczesna może mieć także swoją genezę w niewłaściwej diecie dziecka oraz w braku odpowiedniej higieny jamy ustnej. Te czynniki mogą dodatkowo bardzo przyspieszyć jej rozprzestrzenianie się na następne zęby.

2. Próchnica butelkowa czyli „nursing bottle caries”.

4154419660_a47e141889_z
źródło: www.flickr.com/photos/cavale/4154419660

Jest ona jedną z najczęstszych przyczyn wypadania zębów u dzieci pomiędzy 1 a 4 rokiem życia. Jak sama nazwa wskazuje, dotyczy ona głównie dzieci, które piją mleko z butelki. Picie mleka czy innych słodkich napojów z butelki, gdzie kontakt płynu z powierzchnią zębów jest długi powoduje, że cukry w nich zawarte oblepiają ząbki malucha, tworząc doskonałe środowisko do rozwoju bakterii. Najgorzej jeśli malec zasypia z butelką w buzi. Nocą wydzielanie śliny, a tym samym oczyszczanie jamy ustnej jest zdecydowanie słabsze niż w dzień, co powoduje zakwaszenie i sprawia, że próchnica butelkowa rozwija się jeszcze szybciej.
Zazwyczaj pojawia się ona na górnych zębach przednich. Początkowo przybiera postać białych plamek lub smużek. Następnie przeradza się w ciemne plamy tuż przy dziąsłach. Nie leczona zaczyna rozprzestrzeniać się na inne zęby.
(O tym jak z nią walczyć i czy wszystkie dzieci są na nią narażone przeczytasz w dalszej części artykułu).

3. Próchnica okrężna

Dotyczy zwykle zębów przednich (siekaczy i kłów) w szczęce. Początkowo przybiera ona postać biało – żółtej plamy rozpoczynającej się przy dziąśle, która powoli przekształca się w ubytek obejmujący cały ząb. Podminowane próchnicą szkliwo odpryskuje, pozostawiając mocno osłabione kikuty zębów. Szczególnie często pojawia się u dzieci wcześnie ząbkujących.

Próchnica groźna nie tylko dla zębów!!!

Czy wiesz, że zaatakowany próchnicą ząb mleczny, stały oczywiście także, stanowi zagrożenie dla całego organizmu. Bakterie próchnicowe przenoszone są przez krew i osiedlają się w najsłabszych częściach ciała. Mogą zaatakować nerki, serce, płuca czy stawy. A jeśli u malucha powstanie ropień, uszkodzeniu mogą ulec zęby stałe.
Tak więc troska o zdrowe zęby naszych dzieci to coś więcej, aniżeli tylko troska o zdrowy i piękny uśmiech!

Jak zatem dbać o zęby naszych smyków?

 

Jako świadomi rodzice mamy sporo do zrobienia w zakresie dbania o zdrowy uśmiech naszych dzieci. Wiele zależy od naszej wiedzy, sumienności i poważnego podejścia do tematu.

Poniżej kilka najważniejszych punktów na naszej liście TO DO w tym zakresie.

1. Dieta przyszłej mamy, zażywane w ciąży leki, stres

Zdrowie zębów Twojego dziecka zależy nie tylko od tego, co aktualnie zjada Twój smyk. Naukowcy dowodzą, że historia zaczyna się znacznie wcześniej, albowiem już w brzuchu mamy. Niewłaściwe odżywianie podczas ciąży może spowodować, że dziecko będzie miało w przyszłości problemy z zębami. Deficyt wapnia, witaminy D i A, białka i kalorii, pomiędzy 14 tygodniem a 4 miesiącem życia płodowego, może spowodować wadę zębów dziecka. Dane z badań wskazują również, że brak odpowiedniej dawki witamin B6 i B12, może przyczynić się do zwiększenia prawdopodobieństwa wystąpienia u dziecka zajęczej wargi i rozszczepienia podniebienia.
Nie bez znaczenia dla zdrowia zębów są także stres mamy ciężarnej, częste wymiotowanie oraz zażywanie leków.

2. Zdrowe zęby wszystkich członków rodziny. Próchnica chorobą zakaźną!!!

Czy wiesz, że próchnica jest chorobą zakaźną? Dlatego tak samo jak w przypadku innych chorób tego typu, chociażby grypy, osoby z niewyleczonymi zębami powinny unikać bezpośredniego całowania dziecka w usta, brania do ust smoczka, oblizywania paluszków malucha, czy w późniejszym okresie łyżeczki, którą maluch jest karmiony. Tak więc jeśli chcecie, aby Wasze dziecko miało zdrowe zęby, o zdrowy uśmiech powinny zadbać wszystkie osoby pozostające w bezpośrednim kontakcie z maluchem : czy to rodzice, rodzeństwo, dziadkowie czy niania.

3. Jak myć ząbki? Przykład idzie z góry

Myjąc dziąsła czy pierwsze zęby niemowlaka możecie posadzić go sobie na kolanach, w pozycji jak do karmienia piersią czy butelką. Głowa dziecka powinna spoczywać w naszym zgięciu łokciowym, tak abyśmy mogli ją lekko stabilizować, zapobiegając w ten sposób gwałtownym ruchom. Mycie zębów niemowlaka zaczynamy od przednich siekaczy a następnie stopniowo przesuwamy szczoteczkę do tyłu. W ten sposób przyzwyczajamy dziecko do obecności szczoteczki w buzi, zapobiegamy pojawieniu się odruchu wymiotnego.

Jeśli chodzi o starsze dzieci – pamiętajmy, że to dorosły myje zęby dziecka. Często błędem rodziców, mającym swe konsekwencje w pojawieniu się ubytków, jest zbyt wczesne pozostawienie dziecka sam na sam ze szczoteczką. Niby przedszkolak świetnie już sobie radzi z szorowaniem ząbków, ale ile czasu mu to zajmuje? Na ile to szorowanie jest dokładne? Wspomaganie mycia zębów dziecka powinno odbywać się do około 8 roku życia. Wówczas już nie musicie szorować zębów syna czy córki, ale warto abyście im w tym towarzyszyli nadzorując przebieg procesu.

3610103532_442d77cb73_z
źródło: www.flickr.com/photos/makelessnoise/3610103532

Pamiętajmy, że dzieci mogą nas nie słuchać, ale zawsze obserwują. Dlatego powinniśmy być dla nich autorytetami, z których będą czerpać wzorce, również jeśli chodzi o higienę jamy ustnej. Pokażcie im jak prawidłowo należy szczotkować zęby, ile czasu powinno to trwać, opowiedzcie dlaczego mycie zębów jest tak ważne, o ile nie jest to dla Was zbyt krępujące pozwólcie, aby maluch umył Wasze zęby. A może poczytajcie z dzieckiem jakąś książeczkę z tego zakresu, chociażby „Moje zęby”.

4. Czym myć?  Czyli jaką wybrać pastę i szczoteczkę?

Szczoteczka

Już kilkutygodniowemu dziecku, dziąsła należy przecierać gazikiem zmoczonym w przegotowanej wodzie. Rewelacyjnie jeśli uda się to robić po każdym karmieniu. Jednakże z praktyki wiadomo, że czasami bywa to awykonalne np. po karmieniach nocnych. Wówczas poleca się dać dziecku kilka łyków wody do popicia, tak aby zęby malucha nie pozostały oblepione słodkim mlekiem (dotyczy to głównie dzieci karmionych mlekiem modyfikowanym).
Z gazika można stopniowo przechodzić na silikonową szczotką nakładaną na palec, tudzież na szczoteczkę na pierścieniu.

szczoteczka na pierścieniu 2
źródło: www.curadent.pl

Szczoteczka na pierścieniu to kombinacja szczoteczki do masażu dziąseł, gryzaka i grzechotki. Została zaprojektowana tak, aby poprzez zabawę przygotowywać dziecko do późniejszego szczotkowania zębów i higieny jamy ustnej.

Kiedy nasze dziecko ma już klika ząbków, mycie rozpoczyna się na poważnie. To czas kiedy to do naszego zębowego rytuału możemy wprowadzić tradycyjną szczoteczkę z włosiem.

0-3 lat

Do czasu kiedy to zęby dziecka myje rodzic, zaleca się używanie szczoteczek manualnych. Tego typu szczoteczkę, dentyści polecają także dzieciom zaczynającym samodzielnie myć zęby, gdyż umożliwia ona maluchowi wypracowanie właściwych nawyków prawidłowego mycia zębów. Pierwszą szczoteczką przeznaczoną do samodzielnego mycia zębów może być szczoteczka z pierścieniem zabezpieczającym. Zapobiega ona zbyt głębokiemu włożeniu szczoteczki do buzi.

NUK z pierścieniem
źródło: www.mamabebe.pl

Szczotka dla dzieci w tym wieku powinna być miękka i mieć małą główkę. Do wyboru mamy wiele szczoteczek dziecięcych znanych firm Oral-B, Signal, Jordan itd.

My używamy i zdecydowanie mogę polecić serię szczoteczek Curaprox. W tym przedziale wiekowym będzie to szczoteczka Curakid. Więcej o tej szczoteczce przeczytać możesz TUTAJ.

Kura KID
żródło: www.szczoteczka-elektryczna.pl

3-5 lat

Większość dentystów nie ma nic przeciwko, a nawet jest za tym, aby w dalszym ciągu stosować szczoteczki manualne. Jednakże jeśli wolą rodzica jest rozpocząć przygodę ze szczoteczkami elektrycznymi, znani producenci maja w ofercie szczoteczki bateryjne lub akumulatorowe. Często szczoteczki te swym wyglądem bardziej przypominają zabawkę niż szczoteczkę. Najczęściej są one bardzo kolorowe i posiadają nadruki ulubionych bajkowych bohaterów. Co lepsze modele mają specjalny timer informujący o czasie mycia zębów, czy mechanizm odtwarzający znane dziecięce melodie. Powierzając dziecku taką szczoteczkę pamiętaj, aby nauczyć je właściwego posługiwania się nią. Instrukcje obsługi znajdziesz na każdym zestawie.

>5 lat

Starsze dzieci mogą używać już elektrycznej szczoteczki dla dorosłych z założoną specjalną końcówką dla dzieci. Takie końcówki mają zmniejszone główki i miększe włosie. W tym przypadku również Wasz nadzór jest obowiązkowy.

Jeśli pozostaniemy przy wersji manualnej – wybór na półkach sklepowych jest naprawdę ogromny.
Wśród moich ulubionych szczoteczek znajduje się Curaprox CSK Young i taka właśnie używamy dla starszego syna.

W tym wieku dzieci zaczynają nosić aparaty ortodontyczne – pamiętajmy, że wówczas higiena jamy ustnej jest nieco bardziej skomplikowana (tu dokładną instrukcje mycia zębów powinniście otrzymać od lekarza prowadzącego). Ja ze swojej strony wspomnę tylko o konieczności używania szczoteczek z rowkiem.

Kiedy należy wymienić szczoteczkę naszego smyka?

Szczoteczkę wymieniamy zawsze, jak tylko zauważymy, że jej włosie jest odkształcone. Zużyta szczoteczka nie ma szansy dotrzeć do wszystkich zakamarków i dobrze umyć zęby. Zdarza się też tak, że szczoteczka wygląda jak nowa, mimo, ze dziecko używa ją od kilu miesięcy. Pamiętajmy, że maksymalna żywotność szczoteczki to 3 miesiące. Szczoteczkę warto również wymienić po przebytej infekcji jamy ustnej. Poleca się także co jakiś czas wyparzyć już używaną przez dziecko szczoteczkę, w celu likwidacji ewentualnych bakterii.

Pasta

Kiedy już mamy dobraną odpowiednią szczoteczkę przychodzi pora podjąć decyzję jaką pastą, tudzież jakimi preparatami, myć zęby naszego malucha. Stomatolodzy w zasadzie od samego początku zalecają używanie past, gdyż są one materiałem ścierającym resztki pokarmowe, które oblepiły ząbki. Mamy do dyspozycji pasty z fluorem lub bez. Polskie Towarzystwo Pedodontyczne zaleca stosowanie u dzieci do 6 roku życia pasty z fluorem, która zawiera dawkę 500ppm jonów fluorkowych.

Dla najmłodszych dzieci:

Do past godnych polecenia, a przeznaczonych dla najmłodszych dzieci, zaliczyć można:

Nagietkowy żel do zębów dla dzieci. WeledaWelenda Nenedent Baby. Miralexnenedent_pasta_bez_fluoru_dla_dzieci_50ml Pasta z wyciągiem z truskawek i malin. Laveramalinowy Lavera  Żel truskawkowy do zębów dla dzieci. Logonalogona-kids-zel-truskawkowy-do-zebow-dla-dzieci
CURAPROX Enzycal ZERO Swiss Premium Oral Care              curaprox-enzycal-zero  Pasta do zębów dla dzieci. Urtekramurtekram-pasta-do-zebow-dla-dzieci  Pasty R.O.C.S BabyR.O.C.S Baby BioRepair, OralCarebiorepair

Dla dzieci nieco starszych:

Tu wybór past jest już większy, gdyż większość past jakie znaleźć możemy na półkach w drogerii spełnia postawione im wymagania. Jeśli jednak szukalibyście czegoś więcej, godne polecenia są następujące pasty:

Fluor-Kin CalciumKIN Fluor-Kin Calcium ELGYDIUM KidsELGYDIUM Kids Boiron Homeodenthomeodent pro deti
R.O.C.S Kidsrocs kids SPLAT Junior EastSPLAT Junior East CATTIER DentifriceCATTIER Dentifrice

Dodatkowo bez względu na wiek poleca się zabezpieczyć zęby malucha płynnym szkliwem bez fluoru GC-Tooth-Mousse. Jest to pierwszy profesjonalny produkt przeznaczony dla dzieci a zawierający Recaldent. Szerzej na temat preparatu, czym jest, jakie ma właściwości i jak go stosować możecie poczytać np. TUTAJ.

GC Tooth
źródło: www.shop-dent.pl

5. Odżywianie zdrowe dla zębów + ograniczenie podjadania

O zdrowym odżywianiu słyszał chyba każdy z nas, ale czy każdy wie co oznacza odżywianie zdrowe dla zębów?

Oznacza urozmaiconą dietę, bogatą w składniki mineralne jednocześnie zapewniającą właściwe nawodnienie organizmu. Pokutuje jeszcze pogląd, że to słodycze są odpowiedzialne za powstawanie próchnicy. A i owszem, ich udział w tym procederze jest niemały, ale mają jeszcze innych kompanów, równie groźnych. Należy pamiętać, że głównym sprawcą powstawania próchnicy jest kwas. Ów kwas faktycznie może być produkowany z cukru, który daje bakteriom energię do życia, jednakże nie każdy cukier jest słodyczą. Cukrem jest także chociażby mąka. Bakterie odpowiedzialne za powstawanie próchnicy doskonale potrafią wykorzystać ją do życia.
Kwas dostarczamy do organizmu spożywając m.in. soki owocowe, napoje gazowane, w tym wodę gazowaną, czy jedząc owoce. Warto czytać etykiety na produktach i zwracać uwagę czym są słodzone. Najczęściej występujące w produktach dla dzieci cukry to: cukier gronowy, syrop glukozowo- fruktozowy czy maltodekstroza.

Należy również pamiętać, aby wpoić dziecku zasadę nie podjadania, gdyż to właśnie ono odpowiedzialne jest za nieustającą demineralizację zęba i w efekcie za powstawanie ubytków. Lepiej aby dziecko zjadło batonika na raz, umyło po nim ząbki a nie podjadało przez cały dzień.

6. Ograniczenie nocnych karmień – walka z próchnicą butelkową

Coraz częściej i coraz więcej słyszymy o próchnicy butelkowej. Czy wszystkie mamy powinny się jej obawiać? Jak jej zapobiegać?

Syndrom butelkowy, to próchnica, która rozwija się w wyniku przedłużonego ssania butelki z mlekiem modyfikowanym, czy innymi słodkimi płynami, zwłaszcza w nocy.
Mamy karmiące piersią mogą odetchnąć z ulgą, gdyż bakteria Streptococtus Mutant, odpowiedzialna za pojawianie się próchnicy, rozwija się przy niskim pH w buzi.
Badania dowodzą, że w przeciwieństwie do mleka modyfikowanego, mleko mamy nie obniża pH śliny dziecka. Dodatkowo ssanie mleka mamy powoduje osadzanie się na zębach wapnia i fluoru, czyli odpowiada za proces remineralizacji. Mleko kobiece ma także właściwości antybakteryjne, zawiera bowiem w składzie laktoferynę, na działanie której bakteria wywołująca próchnicę jest bardzo wrażliwa.
Dzieci karmione w sposób naturalny, dodatkowo przed próchnicą butelkową chroni mechanizm ssania piersi. Podczas ssania niemożliwe jest, aby mleko mamy zalegało w buzi dziecka, co niestety czasami ma miejsce w przypadku ssania butelki. Po odruchu ssania, powodującym wypłynięcie mleka z piersi, następuje odruch przełykania – dziecko musi przełknąć, aby móc kontynuować ssanie. Natomiast przy piciu z butelki, mleko może lecieć do buzi dziecka nawet jeśli ono nie ssie np. śpi. Jeśli dziecko go nie przełknie, będzie pozostawać z przodu jamy ustnej, a zęby będą w nim zanurzone.
Jednym z czynników, mogących wywoływać wczesną próchnicę jest suchość w ustach. Owa suchość powstaje głównie w nocy, kiedy produkcja śliny jest znacznie mniejsza. Dziecko, które ssie nocą mleko mamy nadal produkuje ślinę, co może pomóc w zwalczaniu suchości w ustach sprzyjającej próchnicy.

Co zatem mają robić mamy, u których karmienie piersią było niemożliwe lub z niego zrezygnowały? Najważniejsze to nie pozwolić, aby dziecko zasypiało z butelką pełną mleka, czy aby ją ssało godzinami w nocy. Po wieczornym karmieniu mlekiem modyfikowanym zaleca się przetrzeć ząbki niemowlaka gazikiem lub chociaż dać do popicia kilka łyków wody. A u starszych dzieci najbardziej polecana jest rezygnacja z nocnego karmienia butelką lub zastąpienie mleka wodą.

Podsumowanie…

 

W ten oto sposób kończymy omawianie działań jakie my, jako rodzice, możemy samodzielnie podjąć w domu. Jednakże temat dbania o zęby naszych dzieci nie kończy się na tym. Jednym z filarów dbania o higienę jamy ustnej są regularne wizyty kontrolne w gabinecie stomatologicznym- szerzej na ten temat przeczytać możecie w artykule: ” Poważne mleczaki idą na kontrole„.

 Artykuł powstał w oparciu o:

1. Doświadczenia własne,
2. Materiały via internet : stomatologiabezprzemocy.pl, dziecisawazne.pl, edziecko.pl, mamazone.pl, mjakmama24.pl, polki.pl

 

2 Komentarzy

  1. Natalia powiedział(a):

    Bardzo ciekawy temat. Nam się udało przetrwać bez próchnicy 6 lat. Później pojawiły się pierwsze przebarwienia. Białe plamki na czwórkach. Okazuje się, że syn zbyt mocno zaciska zęby podczas snu, czy zabawy i osłabił/ starł lekko szkliwo. Dziś Igor ma 7 lat i ma trzy maleńkie plomby. Myślę, że możemy się uważać za szczęśliwców. Nie jesteśmy święci i niestety folgujemy mu ze slodyczami, ale nigdy nie jada chrupków, chipsów. Nie pije też soków i kolorowych oranżadek 😉 Oby udało nam się z zębami stałymi..
    P.S. Już zamówiłam polecaną szczoteczkę.
    Zachęcam Państwa dzieciaki, aby stosowały płyn do płukania ust :)

    Wrzesień 23, 2014
    Odpowiedz
    • Beata Szylhabel powiedział(a):

      Dziękuję za komentarze- bardzo mi miło:)
      Nasz starszy póki co zębiska ma zdrowe. Górna jedynka została na sali gimnastycznej, dwie dolne zaczynają się leciuteńko ruszać. Tak więc jest szansa, że wymienimy uzębienie nim nas próchnica dopadnie.

      Wrzesień 23, 2014
      Odpowiedz

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *